आज नेपालका विभिन्न स्थानमा विशेषगरी काठमाडौं उपत्यकामा हर्षोल्लासका साथ गाईजात्रा मनाइँदैछ। यस पर्वलाई मृतक आत्माप्रति श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्ने अवसरका साथै हास्य–व्यंग्य र सामाजिक सचेतनाको माध्यमको रूपमा समेत लिइन्छ।
गाईजात्रा, जसलाई ‘सापारु’ पनि भनिन्छ, प्राचीनकालदेखि नेवार समुदायमा विशेष रुपमा मनाइने परम्परा हो। यस दिन अघिल्लो वर्ष दिवंगत भएका आफन्तको सम्झनामा घर–घरबाट गाई वा गाईसरह सिंगारिएका बालबालिका र मानिसहरूको जुलुस निकालिन्छ। गाईलाई हिन्दू धर्ममा पवित्र प्राणी मानिने भएकाले मृतकको आत्मा गाईको सहायताले परलोकको यात्रा सहज हुने विश्वास रहिआएको छ।
ऐतिहासिक दृष्टिले गाईजात्राको परम्परा मल्लकालीन राजा प्रताप मल्लसँग जोडिएको मानिन्छ। कथन अनुसार, आफ्नी रानीको शोक कम गर्नका लागि उनले दिवंगत भएका परिवारलाई हास्य–व्यंग्यमार्फत मनोरञ्जन प्रदान गर्ने र यसरी दुःख बिसाउने परम्परा सुरु गराएका थिए।
यो पर्वमा विशेषगरी काठमाडौं, भक्तपुर, ललितपुरका गल्ली–गल्लीमा गाईजात्राको झाँकी, नाचगान, मुखुण्डो नृत्य तथा व्यंग्यात्मक कार्यक्रम हुन्छन्। सामाजिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक विषयमा कटाक्ष गर्ने प्रचलन पनि यसै दिन विशेष हुन्छ।
गाईजात्रा आजकाल परम्परागत श्रद्धाञ्जली मात्र नभई अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, सामाजिक एकता र सांस्कृतिक पहिचानको प्रतीकका रूपमा विकसित हुँदै गएको छ।
