नेपाली महिलाहरूको महान् पर्व तीज नजिकिँदै गर्दा “दर खाने” चलनबारे समाजमा बहस चर्किएको छ। परम्परागत रूपमा तीजको अघिल्लो दिन बेलुकी महिलाहरूले दर खान्छन्। यसरी दर खानुको मुख्य उद्देश्य भनेको तीजका दिन व्रत बस्दा भोक नलागोस्, शारीरिक कमजोरी नहोस् भन्ने हो।
तीज पर्वमा महिलाले भगवान् शिव–पार्वतीको आराधना गर्दै निर्जल व्रत बस्ने परम्परा छ। यही व्रत बस्न सजिलो होस् भनेर अघिल्लो रात खाने परिकारलाई नै “दर” भनिन्छ। दरमा चामल, दुध, दही, घ्यू, फलफूल, मिठाई, मासु, विभिन्न मिठा–मसला युक्त खानेकुरा राखिन्छ। यसरी दर खानु केवल धार्मिक परम्परा मात्र नभई महिलाको स्वास्थ्यसँग पनि जोडिएको मानिन्छ।
तर पछिल्ला वर्षहरूमा दर खाने संस्कृतिले नयाँ स्वरूप लिएको देखिन्छ। पहिले परिवारभित्र मात्र खाने दर अहिले भने होटल, रेस्टुरेन्ट र पार्टी प्यालेसमा सामूहिक रूपमा आयोजना हुन थालेको छ। कतिपय ठाउँमा त तीज आउनु भन्दा धेरै दिनअघि नै दर खाने कार्यक्रम गर्ने चलन बढेको छ।
सामाजिक सञ्जालको प्रभावले दर खाने संस्कृतिमा पनि परिवर्तन ल्याएको छ। दर खाँदै रमाइलो गर्ने, सजिएर नाच्ने–गाउने, फोटो खिचेर फेसबुक वा टिकटकमा हाल्ने प्रचलनले यसलाई धार्मिकभन्दा बढी सामाजिक र फेसनको रूपमा स्थापित गरिरहेको देखिन्छ।
विशेषगरी शहर बजारमा तीज अगावै दर्जनौँ दर खाने कार्यक्रम आयोजना हुने गरेका छन्। कतिपयले यसलाई ‘फेसन शो’ जस्तो बनाईदिएका छन्, जसमा महँगो लुगा, गहना र तस्बिर खिच्ने प्रतिस्पर्धा देखिन्छ।
एकातिर दर खाने कार्यक्रमले महिलाबीच भेटघाट गर्ने, रमाइलो गर्ने र सम्बन्ध प्रगाढ बनाउने अवसर दिएको छ। परिवार र साथीभाइबीच मेलमिलाप हुने भएकाले यसलाई सकारात्मक रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ।
तर अर्कोतिर यसको धार्मिक मूल्य ओझेलमा परेको, खर्चिलो र देखावटीपनाले संस्कृतिलाई विकृत बनाइरहेको आलोचना पनि भइरहेको छ। कतिपयले यसलाई केवल मनोरञ्जन र सामाजिक प्रतिष्ठा देखाउने साधनका रूपमा उपयोग गरिरहेको आरोप लगाइन्छ।
दर खाने परम्परा संस्कृतिको धरोहर हो। यसको मूल उद्देश्य स्वास्थ्य र धार्मिक आस्थासँग जोडिएको हो। तर अहिलेको परिस्थितिमा यसलाई फेसन र देखावटी प्रतिस्पर्धामा मात्र सीमित गर्नु उचित छैन। परम्परालाई जोगाउँदै आधुनिकताको स्वाद लिने सन्तुलन जरुरी देखिन्छ।
तीज पर्वलाई रमाइलो, मिलन र आस्थाको पर्वका रूपमा मनाउने हो भने दर खाने संस्कृतिलाई पनि आफ्नो वास्तविक पहिचानमा जोगाउन सकिन्छ।
